Không chỉ đầu tư cho kỹ thuật ghép tạng, Tây Ban Nha còn xây dựng cơ chế tài chính nhằm duy trì hoạt động của mạng lưới bệnh viện hiến tạng, hỗ trợ nhân lực điều phối và nâng cao chất lượng toàn bộ quá trình hiến – ghép. Kinh nghiệm từ quốc gia này mang đến những gợi mở quan trọng cho Việt Nam trong quá trình phát triển hệ thống hiến tạng từ người chết não
Đằng sau những ca ghép tạng là một hệ thống được đầu tư bài bản
Theo số liệu của Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha (Organización Nacional de Trasplantes – ONT), năm 2025, Tây Ban Nha ghi nhận 2.547 người hiến tạng sau khi qua đời, trong đó có 1.131 người hiến sau chết não và 1.416 người hiến sau ngừng tuần hoàn. Quốc gia này thực hiện tổng cộng 6.335 ca ghép tạng trong năm, bao gồm cả các ca ghép từ người hiến sống.
Theo tài liệu giới thiệu mô hình Tây Ban Nha của ONT, cơ chế tài chính được thiết kế để bù đắp công sức của nhân viên y tế và bảo đảm nguồn lực vật chất phục vụ hoạt động hiến – ghép. Chính quyền y tế các cộng đồng tự trị có trách nhiệm quy định việc bảo đảm kinh phí cho hoạt động lấy và ghép tạng, bao gồm chế độ chi trả cho nhân viên chuyên môn. Điều này đặc biệt quan trọng bởi hiến tạng từ người đã qua đời thường là hoạt động khẩn cấp, không thể lên lịch trước. Khi xuất hiện một người hiến tiềm năng, bệnh viện có thể phải huy động đồng thời nhiều chuyên khoa, nhân viên điều phối và các ê-kíp phẫu thuật, kể cả ngoài giờ hành chính. Vì vậy, đầu tư cho hiến tạng không chỉ là chi trả cho một ca phẫu thuật, mà còn là bảo đảm khả năng sẵn sàng của cả hệ thống.
Phân bổ kinh phí dựa trên hoạt động lấy tạng, ghép tạng và bảo đảm chất lượng
Một điểm đáng chú ý trong cơ chế tài chính của Tây Ban Nha là chương trình hỗ trợ hằng năm do ONT triển khai nhằm thúc đẩy hoạt động hiến và ghép tạng, mô, tế bào. Ngày 22/5/2026, ONT ban hành quyết định mở chương trình hỗ trợ tài chính năm 2026 dành cho các tổ chức phi lợi nhuận đáp ứng điều kiện quy định. Theo văn bản được công bố trên Công báo Nhà nước Tây Ban Nha ngày 27/5/2026, tổng kinh phí hỗ trợ tối đa của chương trình là 3 triệu euro.
Nguồn kinh phí được dự kiến phân bổ thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất, với 1,5 triệu euro, dành cho hoạt động lấy tạng, ghép tạng, nâng cao chất lượng và bảo đảm an toàn. Nhóm thứ hai, với 1,5 triệu euro, dành cho đào tạo, kiểm toán và đánh giá trong lĩnh vực hiến – ghép tạng, mô và tế bào. Cơ cấu này có thể được điều chỉnh tùy theo nguồn kinh phí thực tế và các quy định của chương trình. Đây là mức kinh phí hỗ trợ tối đa được công bố, không phải tổng chi phí dành cho hoạt động hiến – ghép tạng của toàn bộ hệ thống y tế Tây Ban Nha.
Đặc biệt, Điều 10 của quyết định quy định mức hỗ trợ dựa trên kết quả hoạt động năm 2025 là 90 euro cho mỗi tạng được lấy và 50 euro cho mỗi tạng được ghép. Các mức hỗ trợ này không được quy định riêng theo hình thức hiến sau chết não hay hiến sau ngừng tuần hoàn, mà căn cứ vào số lượng tạng được lấy và số lượng tạng được ghép. Cần lưu ý, 90 euro và 50 euro là mức hỗ trợ trong một chương trình tài chính cụ thể của ONT, không phải toàn bộ chi phí lấy hoặc ghép một tạng. Chi phí thực tế còn bao gồm hồi sức, xét nghiệm, nhân lực, phẫu thuật, vận chuyển và những nguồn lực khác do hệ thống y tế bảo đảm.
Điểm đáng quan tâm là cơ chế hỗ trợ này ghi nhận cả hoạt động lấy tạng và hoạt động ghép tạng. Như vậy, bệnh viện tham gia lấy tạng có cơ sở để được xét hỗ trợ ngay cả khi không trực tiếp thực hiện phẫu thuật ghép.
Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa đối với việc phát triển mạng lưới hiến tạng, bởi quá trình phát hiện người hiến, lấy tạng và ghép tạng không nhất thiết diễn ra tại cùng một bệnh viện.
Không chỉ đầu tư cho số lượng, mà còn chú trọng chất lượng và nhân lực
Bên cạnh hỗ trợ theo số lượng tạng được lấy và ghép, chương trình tài chính năm 2026 của ONT còn đưa mức độ tham gia bảo đảm chất lượng vào tiêu chí phân bổ kinh phí. Theo đó, việc đánh giá có xét đến tỷ lệ bệnh viện tham gia kiểm toán nội bộ tại từng cộng đồng tự trị so với số bệnh viện được cấp phép lấy tạng, cũng như số hồ sơ bệnh án được rà soát trong quá trình kiểm toán. Điều này cho thấy hoạt động kiểm tra, đánh giá và cải tiến quy trình cũng được ghi nhận trong cơ chế hỗ trợ tài chính, thay vì chỉ chú trọng số lượng tạng được lấy hoặc ghép.
Đào tạo nhân lực cũng là một nội dung được bố trí kinh phí. Chương trình hỗ trợ của ONT cho phép chi trả những khoản phù hợp với quy định, như thù lao giảng viên, nhân sự kiểm toán, chi phí đi lại, lưu trú và phương tiện phục vụ đào tạo. Trong thực tế, một ca hiến tạng từ người đã qua đời đòi hỏi sự tham gia của nhiều nhân viên y tế có trình độ chuyên môn cao. Việc phát hiện người hiến tiềm năng, đánh giá khả năng hiến, trao đổi với gia đình và phối hợp giữa các bệnh viện cần được thực hiện theo những quy trình chặt chẽ. Bởi vậy, đầu tư cho nhân lực điều phối và đào tạo liên tục là một phần không thể tách rời của quá trình phát triển hệ thống hiến – ghép tạng.
Việt Nam có thể học hỏi gì từ kinh nghiệm Tây Ban Nha?
Đối với Việt Nam, phát triển nguồn hiến tạng từ người đã qua đời không chỉ phụ thuộc vào năng lực của các trung tâm ghép tạng mà còn đòi hỏi sự tham gia tích cực của những bệnh viện có khả năng phát hiện và chăm sóc người hiến tiềm năng. Từ kinh nghiệm Tây Ban Nha, có thể xem xét một số định hướng trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế tài chính cho hoạt động hiến – ghép tạng.
Một là, cần nghiên cứu cơ chế bảo đảm kinh phí phù hợp cho các bệnh viện tham gia hiến tạng. Trong một ca hiến tạng, bệnh viện phát hiện và chăm sóc người hiến có thể không phải là cơ sở trực tiếp thực hiện ghép tạng. Tuy nhiên, bệnh viện này vẫn phải huy động nhân lực, trang thiết bị và nhiều nguồn lực chuyên môn. Vì vậy, việc xác định đầy đủ chi phí và nghiên cứu cơ chế bù đắp nguồn lực cho bệnh viện hiến tạng là vấn đề cần được quan tâm. Đặc biệt, cần xem xét cả những trường hợp bệnh viện đã triển khai quy trình đánh giá người hiến nhưng cuối cùng không thể lấy được tạng, nhằm bảo đảm cơ chế tài chính phản ánh đúng hoạt động chuyên môn và tuân thủ các nguyên tắc y đức.
Hai là, có thể nghiên cứu cơ chế hỗ trợ gắn với kết quả hoạt động và chất lượng. Kinh nghiệm từ ONT cho thấy việc phân bổ kinh phí có thể kết hợp nhiều căn cứ, bao gồm số tạng được lấy, số tạng được ghép và mức độ tham gia bảo đảm chất lượng. Tuy nhiên, các định mức tài chính của Tây Ban Nha không thể áp dụng trực tiếp tại Việt Nam. Việc xây dựng cơ chế phù hợp cần dựa trên khảo sát chi phí thực tế, điều kiện của các bệnh viện, nguồn lực ngân sách và các quy định pháp luật hiện hành.
Ba là, cần quan tâm đến nguồn lực dành cho đội ngũ điều phối viên và nhân viên hồi sức tích cực. Hoạt động hiến tạng từ người đã qua đời đòi hỏi nhân viên y tế luôn sẵn sàng tham gia, kể cả ban đêm, ngày nghỉ và những thời điểm ngoài giờ hành chính. Việc nghiên cứu chế độ phù hợp cho nhân viên điều phối, nhân viên hồi sức và các ê-kíp được huy động khẩn cấp sẽ góp phần tạo điều kiện để các bệnh viện duy trì hoạt động hiến tạng một cách ổn định.
Bốn là, cần đầu tư đồng bộ cho hệ thống dữ liệu, đào tạo và kiểm soát chất lượng. Một hệ thống dữ liệu đầy đủ, thống nhất có thể hỗ trợ theo dõi toàn bộ quá trình từ phát hiện người hiến tiềm năng, đánh giá khả năng hiến, lấy tạng, phân bổ đến kết quả ghép. Đây cũng là cơ sở để đánh giá hiệu quả hoạt động, xác định những khó khăn trong quá trình triển khai và cung cấp thông tin phục vụ hoạch định chính sách.
Những định hướng trên là các vấn đề Việt Nam có thể nghiên cứu từ kinh nghiệm quốc tế, trên cơ sở điều kiện thực tế và hệ thống pháp luật của Việt Nam.
Đầu tư cho hệ thống để mỗi cơ hội hiến tặng được trân trọng
Hiến tạng từ người đã qua đời là nghĩa cử nhân văn đặc biệt. Để một quyết định hiến tặng có thể mang lại cơ hội sống cho người bệnh, cần có sự phối hợp của gia đình người hiến, nhân viên y tế, bệnh viện và hệ thống điều phối.
Kinh nghiệm Tây Ban Nha cho thấy, bên cạnh phát triển kỹ thuật y học, việc xây dựng cơ chế tài chính phù hợp cho các cấp điều phối, bệnh viện và đội ngũ nhân viên y tế là một thành tố quan trọng trong phát triển hoạt động hiến – ghép tạng.
Đối với Việt Nam, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế có thể cung cấp thêm cơ sở thực tiễn cho quá trình hoàn thiện chính sách, phát triển mạng lưới bệnh viện hiến tạng và nâng cao năng lực điều phối quốc gia. Một hệ thống hiến – ghép tạng bền vững cần được xây dựng trên nền tảng chuyên môn, pháp lý, tổ chức và tài chính đồng bộ, để mỗi cơ hội hiến tặng đều được tiếp nhận và thực hiện an toàn, minh bạch, đúng pháp luật, trên cơ sở tôn trọng người hiến và gia đình.
